Denetlenebilirlik ve Gözlemlenebilirlik
Programlanabilir Ödeme Taahhüdü (PÖT) platformunun tasarımında, denetlenebilirlik (auditability) ve gözlemlenebilirlik (observability) temel gereksinimler olarak ele alınmıştır. Finansal regülasyonlar kapsamında, yalnızca işlemlerin doğru şekilde gerçekleştirilmesi yeterli değildir; bu işlemlerin ne zaman, hangi koşullar altında ve hangi aktörlerin sorumluluğunda gerçekleştiğinin teknik olarak ispatlanabilir olması gerekir.
PÖT mimarisi, bu gereksinimleri karşılamak üzere zincir üzeri ve zincir dışı kayıtların birlikte değerlendirildiği çok katmanlı bir kanıt üretim modeli sunar.
Zincir Üzerindeki Olay Kayıtları
(On-Chain Event Logs)
Blokzincir katmanı, PÖT platformunda denetlenebilirliğin temel dayanak noktalarından biridir. PÖT Akıllı Sözleşmesi ve Claim Registry, her kritik durum değişikliğinde standartlaştırılmış olaylar (events) üretir. Bu olaylar:
PÖT oluşturma (mint)
Talep (claim) ve kısmi talep (partial claim)
Devir ve kısmi devir
Kilitleme (lock) ve kilit açma (unlock)
İtfa ve sonlandırma (burn)
gibi işlemleri kapsar.
Zincir üzerindeki bu olaylar, değiştirilemez (immutable) nitelikte olup geriye dönük olarak silinemez veya değiştirilemez. Bu özellik, denetim süreçlerinde olayın kendisi ile kaydının ayrışmasını engeller.
Zincir Dışı Denetim Kayıtları
(Off-Chain Audit Trails)
Zincir üzerindeki olay kayıtları, tek başına tüm regülasyon gereksinimlerini karşılamaz. Bu nedenle PÖT platformu, banka içi alanlarda kapsamlı zincir dışı denetim kayıtları (audit trails) üretir.
Bu kayıtlar aşağıdaki bilgileri içerir:
Kullanıcı taleplerinin alındığı zaman damgaları
Banka tarafından uygulanan iş kuralları ve kararlar
TCMB imza doğrulama sonuçları
Başarılı veya başarısız işlem gerekçeleri
Zincir dışı denetim kayıtları, zincir üzerindeki olaylarla ilişkilendirilebilir benzersiz referanslar içerir. Bu sayede uçtan uca bir denetim izi (end-to-end audit trail) oluşturulur.
Kanıt Zinciri ve Olay Korelasyonu
(Chain of Evidence & Correlation)
PÖT platformunda bir işlemin denetimi, tekil bir kayda bakılarak yapılmaz. Bunun yerine, zincir üzeri olaylar, banka içi denetim kayıtları ve TCMB doğrulama çıktıları birlikte değerlendirilir.
Bu yaklaşım ile:
Kullanıcı iradesi (KEK imzası)
Teknik doğrulama (TCMB sonucu)
İş kararı (banka onayı)
Durum değişikliği (zincir olayı)
arasında açık ve doğrulanabilir bir ilişki kurulur. Bu ilişki, regülasyon denetimlerinde güçlü bir kanıt zinciri (chain of evidence) oluşturur.
Gözlemlenebilirlik Altyapısı
(Observability Infrastructure)
PÖT platformu, operasyonel gözlemlenebilirlik için modern izleme ve ölçümleme yaklaşımlarını benimser. Bu kapsamda:
Uygulama ve iş akışı logları
Performans ve gecikme metrikleri
Hata ve istisna kayıtları
standartlaştırılmış biçimde toplanır.
Bu veriler, açık telemetri standartları (örneğin OpenTelemetry) aracılığıyla merkezi izleme sistemlerine aktarılabilir. Bu sayede sistemin operasyonel durumu gerçek zamanlı olarak izlenebilir.
Regülasyon Denetimleri İçin Şeffaflık
Denetlenebilirlik ve gözlemlenebilirlik altyapısı, yalnızca iç operasyonlar için değil; dış denetimler ve regülasyon incelemeleri için de tasarlanmıştır. Yetkili denetim mercileri:
Zincir üzerindeki olay kayıtlarını bağımsız olarak doğrulayabilir
Banka içi denetim kayıtlarını talep edebilir
TCMB doğrulama çıktıları ile tutarlılık analizi yapabilir
Bu çok kaynaklı doğrulama imkânı, sistemin şeffaflığını artırırken, denetim süreçlerinin hızlanmasına katkı sağlar.
Regülasyon Perspektifinden Değerlendirme
PÖT platformunun denetlenebilirlik ve gözlemlenebilirlik yaklaşımı, finansal regülasyonların temel beklentileri olan şeffaflık, izlenebilirlik ve kanıtlanabilirlik ilkelerini teknik olarak destekler. Zincir üzeri değiştirilemez kayıtlar ile zincir dışı karar ve doğrulama loglarının birlikte kullanılması, denetim süreçlerinde yorum farklarını ve belirsizlikleri minimize eder.
Sonuç olarak, PÖT platformu; yalnızca işlemleri yürüten değil, bu işlemlerin doğruluğunu ve hukuki geçerliliğini teknik olarak ispatlayabilen bir altyapı sunar.
Last updated